Người dân An Nam may mắn hay nói cách khác là vinh dự có một dịp như vậy vào ngày nhất định, vào mỗi dịp năm mới đến (theo lịch âm). Vào dịp đó, tất cả con trẻ, từ nhà giàu nhất đến nhà nghèo nhất, từ người tân tiến nhất cho đến kẻ lạc hậu nhất đều đồng tâm trong lễ kỷ niệm long trọng, vui tươi, hoành tráng, độc nhất gọi là Tết này.

Tết dường như chứa đựng niềm vui của cả một dân tộc vào mỗi dịp năm mới, giúp họ quên hết mọi tai ương, khó khăn trải qua trong năm cũ, và sẵn sàng khởi đầu ngày mới trong niềm hy vọng, hân hoan!

Vậy đâu là ý nghĩa của thực thể bí ẩn, kỳ lạ mà người ta tôn sùng ngang như Chúa trời và có một sức mạnh to lớn đến mức có thể truyền cảm hứng trong mấy ngày liền cho cả một dân tộc những tình cảm chung, tạo nên một tâm hồn đồng điệu, đặc biệt là mang lại cho họ niềm tin vào cuộc sống mà đôi khi người ta rất cần trong cuộc sinh tồn vốn vô cùng khắc nghiệt và bấp bênh?

Tết không chỉ là ngày đầu năm và nó kéo dài hơn một ngày bởi nếu tính cả những khâu chuẩn bị trước đó cùng những thú vui hoặc trò tiêu khiển sau đó, Tết kéo dài ít nhất là ba tuần. Quả là thú vị khi tìm hiểu về Tết để nhận thức được tầm quan trọng của nghi lễ trọng thể mang tầm quốc gia này.

Theo quan niệm cổ xưa về vũ trụ, thời điểm cuối đông, đầu xuân được đánh dấu bằng một giai đoạn mới, ở đó, thiên nhiên và vạn vật dường như được tái sinh. Con người hòa mình vào thiên nhiên trong niềm vui đó. Họ tổ chức ăn mừng để chào đón “mùa xuân mới”. Có thể nói là trong mấy ngày đó, họ phải làm mới mình, rũ bỏ con người trước đây; xua đi khỏi tâm trí mọi u sầu và chỉ nghĩ đến những điều tốt đẹp, nói những lời ngọt ngào, gác lại mọi hận thù, bày tỏ tình cảm khoan dung và nhân ái đối với tất cả mọi người, kể cả với kẻ thù. Như thế, họ sẽ góp phần vào sự hài hòa của vũ trụ, mang niềm hạnh phúc đến với xã hội và cho chính bản thân mình. Mọi lời không hay thốt ra, tâm trạng bực bội khó chịu, những hành vi thiếu chuẩn mực trong ngày tết không chỉ vi phạm thuần phong mỹ tục vào thời điểm tuyệt vời nhất trong năm, mà còn là một sự phản nghịch đối với tự nhiên và như vậy, có thể mang họa cho kẻ phạm phải. Sự mê tín của người dân còn thổi phồng quá mức đến nỗi họ coi tất cả những gì diễn ra trong ngày đầu năm mới sẽ ảnh hưởng tốt hoặc xấu đến quãng thời gian còn lại của năm.

Vì thế vào sáng mồng Một Tết, vị khách đầu tiên đến chúc tết gia đình được coi là người mang đến hạnh phúc hay xui xẻo cho cả năm, tùy thuộc vào việc anh ta là người hạnh phúc hay bất hạnh, dựa vào địa vị xã hội, tiếng tăm, mức độ giàu có, con cái nhiều hay ít, thậm chí dựa vào cả trạng thái tinh thần hay tính cách và “vận may” của anh ta. Một người đang có tang, vừa trải qua những chuyện không may, thất bại trong công việc không nên bước chân ra đường vào sáng sớm của ngày hôm đó vì sợ rằng sẽ mang theo vận đen cả năm. Thông thường các cuộc viếng thăm được thu xếp từ trước: người ta chọn trong số họ hàng hoặc bạn bè một người nào đó được xem là người hạnh phúc, giàu có, khỏe mạnh, con đàn cháu đống,…và đề nghị người đó đến vào lúc 01 giờ sáng để hoàn thành nhiệm vụ của sứ giả hạnh phúc.

Hạnh phúc! Đó là giấc mơ luôn hiện hữu trong tâm trí của con người ở khắp mọi nơi. Tại xứ sở này, vào mỗi dịp năm mới, người ta nhắc đến nó, hình tượng hóa nó bằng hàng ngàn cách khác nhau. Người ta ngợi ca nó trên những bản khắc và câu đối viết trên giấy điều trang trí tường và cánh cửa. Và vì màu đỏ là màu mang lại hạnh phúc đặc biệt nên khắp nơi, đâu đâu người ta cũng thấy xác pháo đỏ và những cánh hoa đào màu hồng rải đầy trên sân nhà và bàn thờ. Ngay cả con người cũng mang một diện mạo mới tươi cười, hoan hỉ như cố níu giữ niềm hạnh phúc vốn đã mong manh và khó nắm bắt.

Tết là gì? Tết là thứ mà mọi người dân An Nam đều tôn vinh, với niềm tin vào cuộc sống, niềm khát khao hạnh phúc, an khang vào mỗi dịp thiên nhiên và vạn vật đổi mới.

Nói cách khác, nó là sự thần thánh hóa, là sự tán dương, ngợi ca gia phong và thờ cúng tổ tiên. Vào dịp tết, các gia đình đoàn tụ, bao gồm: cha, mẹ, anh chị em, chú, bác, cô, dì và ông bà nội ngoại, thậm chí còn có cả cụ kị, mọi người sống chung dưới một mái nhà. Ở những gia đình mà các thành viên tản mát quanh năm thì vào ngày hôm đó, họ gặp lại nhau đông đủ dưới ánh nhìn của tổ tiên mà bài vị được trưng trên bàn thờ trang hoàng rực rỡ, nơi nến thờ và hương khói thắp suốt ngày đêm, nơi chất đầy vàng mã, lễ vật do con cháu dâng lên vong hồn tổ tiên để họ sử dụng ở thế giới bên kia.

Bởi Tết không chỉ là ngày lễ hội của người sống, mà còn là ngày lễ của những người đã khuất. Chính trong ba ngày tết đó, họ mới thực sự tham gia vào cuộc sống của gia đình và con cháu mình. Ngày hôm trước, bằng một lễ nhỏ, những người đã khuất được mời trở về nhà ăn Tết. Hàng ngày, họ được mời dùng hai bữa chính, chưa kể những đồ cúng khác như trà, hoa quả, bánh trái. Cuối ngày thứ ba hoặc ngày thứ tư là đại lễ tiễn biệt, và các vong hồn được cho là trở về thế giới bên kia, mang theo những lời chúc và lời tâm sự của người thân mà họ vừa chia sẻ cuộc sống trong mấy ngày và để lại người thân ở thế giới này, nhưng vẫn luôn dõi theo và phù hộ cho họ.

Tóm lại, ngày lễ mà tôi vừa chia sẻ về ý nghĩa nghi thức và biểu trưng, đánh dấu trong đời sống của mỗi người một giai đoạn hạnh phúc và may mắn là được lặp lại hàng năm. Được trải nghiệm vài ngày trong niềm hân hoan, được cảm nhận niềm vui hồn nhiên, vô tư, được hòa nhập cả về tư tưởng, tình cảm với những người cùng chung giống nòi, quả thực đó là một niềm hứng khởi không hề nhỏ mà ngày Tết đã đem lại. Hãy biết ơn và trân trọng ngày lễ đó!

Đối với tôi, nhớ về những tháng năm thơ ấu và thời trai trẻ đã qua, Tết luôn để lại trong tôi những ký ức êm đềm. Nếu một ngày nào đó phải biểu quyết về việc xóa bỏ ngày lễ ấy, thì dù mọi lý lẽ đưa ra có hay đến đâu, tôi vẫn sẽ phản đối đến cùng, dẫu có mang tiếng là một kẻ bảo thủ cứng đầu hay hỗn xược.

Nguồn: Theo Phạm Quỳnh, đăng trên Tuần san Indochine năm 1942.