“Chúng ta đừng quên một sự thật bị che giấu đằng sau quang cảnh đẹp đẽ và vui vẻ này. Chúng ta đừng quên trên khắp thế giới, các dân tộc bị áp bức đang bắt đầu đòi quyền tự do…..Ở đây, chúng ta tái tạo lại những bậc thềm tuyệt tác của đền Angkor Wat và chúng ta say mê xem các vũ công thần thánh, nhưng ở Đông Dương, chúng ta bắn giết, giam cầm và tù đày những con người đó (1). (Léon Blum)
Đấu xảo thuộc địa Paris năm 1931 được tổ chức với quy mô quốc tế trong khu rừng Vincennes phía Đông thủ đô Paris trong khuôn viên rộng tới 4,5km2. Lễ khai mạc diễn ra vào ngày 6 tháng 5 năm 1931 tại Lầu Kim Môn (Palais de la Porte Dorée) với sự có mặt của Tổng thống Gustave Doumergue, Bộ trưởng thuộc địa Paul Reynaud, Thống chế Lyautey và Hoàng đế An Nam Bảo Đại. Đấu xảo diễn ra trong 6 tháng và đóng cửa vào ngày 15 tháng 11 năm 1931. Sau khi kết thúc đấu xảo, các công trình xây dựng phục vụ đấu xảo đều phá bỏ để trả lại hiện trạng ban đầu cho thành phố Paris theo thỏa thuận đã kí kết trước đó giữa Nhà nước (Pháp) và thành phố Paris “trong thời hạn 4 tháng kể từ khi kết thúc đấu xảo phải trả lại hiện trạng…[2].

Toàn cảnh Khu Đông Dương. Nguồn: Sưu tập cá nhân
Các công trình xây dựng dành cho Đông Dương gồm[3]:
- Khu đền Angkor Wat
- Khu Trung Kì
- Khu Cao Miên
- Khu Nam Kì và Bắc Kì
- Khu Ai Lao (Lào)
- Khu lâm nghiệp
- Nhà hàng, khu ở dành cho vũ công, ….
Công trình tiêu biểu là đền Angkor-Wat, công trình ấn tượng và thu hút nhiều khách tham quan nhất.

Công trình đền Angkor Wat. Nguồn: Gallica.bnf.fr
Bên trong và ngoài của 2 tòa của Trung Kì đều được tái hiện theo diện mạo của Hoàng cung ở Huế trên khu đất có diện tích 255 m2 và 300 m2. Bên trong tòa nhà có cột gỗ sơn son thếp vàng gợi nhớ về Huế.
Tòa Cao Miên là phiên bản thu nhỏ của Bảo tàng Albert Sarraut ở Phnom-pênh.
Tòa Nam Kì được xây dựng theo kiểu Trung Hoa hiện đại, lấy cảm hứng từ các công trình ở Chợ Lớn. Tòa Bắc Kì giống kiến trúc chùa ở Hà Nội bên cạnh là các cửa hiệu bản xứ.
Các tòa lâm nghiệp: Gồm 3 tòa dành cho các trưng bày về săn bắn, đánh bắt và lâm nghiệp ở Đông Dương với diện tích 120, 110 và 275 m2.
Nhà hàng Đông Dương: được xây dựng theo kiểu nhà Trung Hoa ở Nam Kì với diện tích 450 m2 và không gian phục vụ 110 m2. Bên trong có trang trí rồng trên nền đen và tường sơn đỏ vảy vàng.

Một số công trình của Đông Dương tại Đấu xảo. Nguồn Sưu tầm
Nhà ở cho vũ công rộng 280m2 nằm xa lối đi lại. Khu lán trại dành cho người bản xứ và lính cơ rộng 1500m2 là nhà gỗ lợp mái xi-măng.
Tại Đấu xảo Paris năm 1931, cùng với đoàn cải lương Nam Kì, các nghệ sĩ Bắc Kì cũng được đưa sang Pháp trình diễn và được người Pháp hết sức chú ý và khen ngợi. Bên cạnh đó, nhiều tác phẩm nghệ thuật khác của Trường Mĩ thuật Đông Dương cũng tham dự sự kiện này. Một hoạ sỹ người Việt Lê Phổ được Toàn quyền Đông Dương cử sang phục vụ hội đấu xảo.

Nghị định số 15 ngày 3 tháng 1 năm 1931 của Toàn quyền Đông Dương về việc cử Lê Phổ, giảng viên dạy vẽ tập sự của Trường Mỹ thuật Đông Dương sang Pháp phục vụ Hội Đấu xảo thuộc địa 1931 tại Paris với mức lương 21.000 frcs. Nguồn TTLTQG1
Đấu xảo Paris năm 1931 là sự kiện mang lại thành công lớn cho nước Pháp. Các sản phẩm trưng bày của Đông Dương rất phong phú và đa dạng. Đặc biệt là khu đền Angkor Wat và các tác phẩm nghệ thuật, biểu diễn của các nghệ sĩ người Việt. Các công trình Đông Dương được xây dựng đẹp đẽ, cuốn hút. Các sản phẩm của các xứ hội tụ tại đây hết sức phong phú. Người xem nô nức quần tụ vui vẻ trước khu đền Angkor và xếp hàng dài chiêm ngưỡng các sản phẩm trưng bày.
Tuy nhiên, một thực tế hoàn toàn trái ngược đang diễn ra ở Đông Dương. Ở Đông Dương thời điểm này, các phong trào cách mạng ngày càng nhiều và bị chính quyền thuộc địa đàn áp mạnh mẽ. Chính vì vậy, tại Pháp nhiều chỉ trích cũng được công khai trên mặt báo. Trên trang nhất của tờ Le Populaire – Nhật báo của Đảng Cộng sản xuất bản tại Pháp, ông Léon Blum, chủ bút đã mở đầu bài viết của mình như sau: “Vào thời điểm nhà chức trách của nước Cộng hoà long trọng khai mạc hội Đấu xảo thuộc địa thì tôi nhận được một bức điện từ Sài Gòn với nội dung: “…Nhân dịp ngày 1 tháng 5, ở Trung Kì, những người gửi yêu sách đã bị bắn. Vài trăm người bản xứ đã bị giết hại….”. Kết bài, tác giả viết: “Ở đây chúng ta tái tạo lại những bậc thềm tuyệt tác của đền Angkor Wat và chúng ta say mê xem các vũ công thần thánh, nhưng ở Đông Dương, chúng ta bắn giết, giam cầm và tù đày những con người đó”[4].

Bài viết trên trang nhất của tờ Le Populaire ngày 07/5/1931. Nguồn: Gallica.bnf.fr
Cùng với Léon Blum, có nhiều người cộng sản khác cũng lên tiếng phản đối và kêu gọi phản đối hội đấu xảo này. Mặc dù vậy, với quy mô hoành tráng và sự phong phú của hội đấu xảo, số lượng khách tham quan đã lên đến con số 8 triệu khách và thu lợi lợi ích lớn cho nước Pháp mặc cho các chỉ trích từ báo chí.
[1] Le Populaire, ngày 7/5/1931.
[2] Olivier_Marcel. Báo cáo về triển lãm Paris 1931, tập 2.
[3] Olivier_Marcel. Báo cáo về triển lãm Paris 1931, tập 2. (p141)
[4] Le Populaire, ngày 7/5/1931
Nguồn: Đỗ Hoài Anh - TTLTQG1